Doan bostekoa

Badago eztabaida politikoetan sarri aipatu ohi den esaldi bat, oraintxe norena den oroitzen ez dudana, zeinak dioen politika ezin dela printzipioekin egin; hau da, politikaren artea zerbait bada, aurretik ezarritako marra gorri ororen zalantzan jartzea dela. Bon, esan beharrik ez aski esaldi deabruzkoa dela –Koldo Izagirreren letra duen Joseba Tapiaren abesti hau ekartzen dit gogora beti–, baina zenbait gertakari azaltzeko balio izaten du maiz. Nago hori dela egungo Kataluniako Prozesua delakoaren kasua, CUPen ezetza azkeneko kapituluan. Printzipioak eta Arrazoia ondo daude, baina zenbait momentutan parentesi artean ipini behar ez ote diren…

Hala, oso ondo ulertzen dut Mas, maszale eta JxSko askoren arrazoibidea: bozkatuenak gu gara, guri dagokigu hautagaia proposatzea eta gure hautagaia Mas da. Politikan bozkatuenak ezartzen du burua. Edo, are, Mas da Prozesu honen liderra –azkenaurreko bagoian igo zen egiazki, baina tira– eta hari dagokio gobernuaren burutza. Hori guztia ondo ulertzen dut, eta ziur aski, testuinguru “normal” batean hala izango litzateke, baina, batzuetan Printzipioekin ezinezkoa da politika egitea.

Izan ere, aurreko irailaren 27ko hauteskundeek utzi zuten irakasgaietako bat izan zen bloke independentistak zabaltzea ezinbestekoa duela Prozesua burutu ahal izateko. Bozken %48 lortu zuten JxS eta CUP-ek, eta horrekin ez da aski Prozesua azken bururaino eramateko, erreferendum batean berrestu beharko baita 18 hilabeteren buruan. Ezagun da balizko erreferendum horretan baiezkoak irabaz dezan iraileko hauteskundeeetan Catalunya si que es Pot-i bozka eman ziotenen zakuari heldu behar diotela independentistek. Eta, ezagun denez berriro, hori ezinezkoa litzateke Masek patrimonializatutako Prozesu bat gauzatuta. CUPek hasieratik ikusi zuen ondo hori, eta horregatik, kontuan hartu behar da CUP-en ezetza ez dela soilik CUPena berarena, ezpada beste sektore potentzialki independentista (egun) ezinbestekoarena. Gehiago gustatu ala ez, Masek gogo-gorpuztutako Prozesu bat baztertu egingo luke Kataluniako gehiengoak (urrutira joan gabe, En Comú Podem bloke osoak, hauteskunde orokorretan lehen indar izan denak, ez ahantz). CUP da independentistak sortzeko egungo katebegia, eta jokaldi taktikoak Mas inbestitzea bultza zezakeen arren, estrategikoki akats larria zatekeen, akaso atzera bueltarik gabea.

Ulertzekoa izan liteke orain sektore convergenteak, CUPen ezetza kari gogotxarturik, Prozesua pikutara bidaltzeko tentazioa edukitzea. Baina printzipioekin ezin bada politika egin, are gutxiago kasketekin. Begiak nahi adina estal ditzakegu, baina egun garbi dago Masek urrats bat eman behar duela atzera (ez zertan ostrazismora) Prozesuak aurrera egingo badu; ez zehazki CUPen posizio irmoagatik, baizik eta independentziaren hegemoniaren mesedetan. Parametro convergente-abertzale klasikoetan ezingo baita hegemonia ezinbesteko hori erdietsi.

Eta harrigarria egin zait azken orduetan JxSko inor atera ez izana tinko esanez ez dutela beste hautagairik proposatuko. Are gehiago, handik iritsi diren mezu ugarik hain justu hautagai berri baten aukera iradokitzen zuten gehiago. Politika printzipio kolpekadez ezin dela egin ulertuko zuten akaso, pragmatismo dosi bat beti izaten dela egoki.

Ulergarria da Carmen Forcadell, Jordi Sànchez i Picanyol eta enparauen sumindura, neurri batean haiekin ados egon gaitezke baita ere. Doan emango diegu bostekoa.

Superpotentzia emozional batek jota bezela

Joan den urtean Giza Katera joatearekin euskaldun zintzoaren kuota bosturteko baterako behintzat beterik nuela sinetsirik, aurten kale egin dut estadioetarako erromesaldian. Esan gabe doa, asko izango dira uste dutenak iazkoarekin bakarrik nire konpromiso maila hutsaren hurrena dela –inoiz ez baita aski euskaldun jatorra zarela demostratzeko eginahaletan–, baina, aizuek, erabakitzeko eskubidea ez ezik nekatzekoarena ere aldarrikatzen dugu batzuek. Nire protesta txikia izan da beraz aurtengo ausentzia, apur bat gogaituta jadanik betiko paripé eta folklorismo artean ibiltzeaz. Zoritxarrez, estadioetan ikusitakoek –Anoetan behintzat– nire usteak konfirmatu besterik ez dituzte egin. Izan ere, iazko Giza Kateko jende erakustaldi, balentria eta abarren ostean, zer eta urtebete geroago estadioak jendez betetzea baino proposamen taxuzkoagorik ez egitea… Alaporai esan nuen nire kolkorako, eta kale egin.

Euskaldunok hogeitaka urte daramatzagu demostratzen muntaiak montatzen parekorik ez dugula, ekitaldigintzan txapeldun olinpiko garela. Bale, hori ongi frogatu dugularik, beste zerbait egiteko garaia bazela imajinatzen nuen; baina bai zera, berriz ere ebento ikusgarri bat, zer eta duela 17 urteko ereduaren kopia gainera (orduan han izan ginen baita ere, enegarren egun historikoan, Benito Lertxundi entzuten eta gauza horiek).

Harrigarria da nola betiko eskemak errepikatzen diren, ezaguna denaren bertangoxoan eroso. Esaterako, famosoen atxikimenduen ohiko zerrenda eta argazkia. Sinadura berriren bat gorabehera, holako argazki batek jendea sarrerak saldoka erostera eramango duela sinistea ez dakit zer den, xalokeria edo erosokeria, baina, edonola ere, espero dut atzoko zapuztxoaren ondoren famosoei urte batzuetarako bake pixka bat ematea. Merezita dute eta deskantsua. Alderdi politikoei begira egote hori ere –azken orduan EAJ gehitu zelako poza eta guzti–, ez ote aski zaharmindurik dagoeneko? Zorionez, kontuaren muina aparatu horien kalkuluengandik aski aparte dagoela esango nuke. “Bildu+ EAJ = Egina zagok” (bai, -k) ekuazioaren amarrua behintzat argi geratuko al zen! Bestetik, egitaraua ikusi eta, baiki, marmotaren eguna. Betikoak betikoa egiten: Jon Maia, Eñaut Elorrieta, Alkain, Pirritx eta Porrotx… Aurretik, oihal katean, hortxe ikusi nituen joaldunak, entzun nituen adarra, trikititxa. Kontua ez da halako egitarau eta sinbologiarekin jai izango dugula sektore sozial berriak erabakitze eskubidera agregatzeko (to, Errejon), ezpada betiko euskaldunak ere gogaituko ditugula luze gabe. Abertzale ez garenok aspaldi garatu dugu halakoetarako jasangarritasun –hots, pairagarritasun– azaltxoa, baina nago jada kaskotik oinetarako abertzaleak ere hasiak direla ernegatzen. Betikoa betikoek betiko moduan egiten, nola arraio sortu ezer erakargarririk? Nola eraman erabakitze eskubide demokratikoa euskal abertzaleez haratago?

Egiazki, ez naiz batere harritzen estadioak bete ez izanaz, baina oraindik argigarriagoak egiten zaizkit joan zirenen bueltako nekadura eta ilusio falta. Anoetako ekitaldia, behintzat, luze eta, topikotik topikora, ezin ernegarriagoa izan omen zen. Han esan zirenen arteko harribitxiren bat hartzea besterik ez dago. Jon Maiak “Euskal Herria superpotentzia emozional bat da” bota omen zuen lotsagorritu gabe. Ana Malagonek “hunkigarrismoa” deitu zion behin gure arteko epatatzeko joera horri, bertsolari –bon, puntulari– frankok, tipikoki, etengabe ustiatzen duten sentimentalkeriari. Alemaniarrek, berriz, kitscha deitu zioten aspaldi handian hunkitu-nahi jaidura horri, eta aski erreakzionarioa dela azaldu. Baiki, hunkitu nahiaren hunkitu nahiaz, jendea gurean ere paripé eta folklorismoez kokoteraino ez ote dagoen. Euskal Herria, superpotentzia izatekotan, hitz fazati eta jaialdi historikoena baita.

Memory Dumpek aurkezten du: Berrirakurtzen

Berrirakurtzen:
Nork ez du gogoan libururen bat motibo batengatik edo besterengatik?
Izan daiteke nerabezaroan zirrara eragin zizulako, duela hilabete astindu eta jota utzi zaituelako, ausaz topatu zenuelako, garai batean liluratu eta berriki berrirakurtzean zapuztu zaituelako…
Mila eta bat liburu dago mundu zabalean eta beste horrenbeste modu dago haiek irakurtzeko, haiekin bat egiteko. Memory Dump osatzen dugun Jon Benito eta biok, bere balio artistikoagatik estimatzen duten pertsona bat gonbidatuko dugu hilero eta honek aukeratu liburuaren gainean bere berrirakurketa aurkeztuko digu: zer iradoki edota sorrarazi dion. Bakoitzak bere ikuspuntu eta eskarmentutik egingo du (berr)irakurketa, formatu librean, Donostiako Koldo Mitxelenan.

Jardunaldi ireki hauetan, liburu horren aitzakian liburuaz eta bertatik eratortzen denaz eta zaigunaz arituko dira eta gara, modu erabat librean.

Ez du esan nahi, ondorioz, presezki, ikus-entzutera bertaratzen denak, liburua irakurrita eraman beharko duenik. Posible da liburua irakurria izan eta berrirakurketa ez konpartitzea. Edo, zergatik ez, liburua irakurri gabe, gonbidatuak egiten duen berrirakurketa gustatzea. Esperientzia aberasgarri, ireki eta artistiko bat planteatu nahi dugu. Liburuez, liburuek sortu eta sortzen diguten plazeraz, izuaz edo gogoetaz, modu librean. Liburuak maite ditugulako.

Gonbidatuak eta hautaturiko liburuak honakoak izango dira.
Martxoak 27 _ 19:30
Alberto Moyano
La promesa, Friedrich Dürrenmatt

Apirilak 8 _ 19:30
Maialen Lujanbio
Aquí nos vemos, John Berger

Maiatzak 29 _ 19:30
Mari Luz Esteban
La mujer y la madre, Élisabeth Badinter

Ekainak 19 _ 19:30
Koldo Almandoz
La conquista de lo inútil, Werner Herzog

Irailak 25 _ 19:30
Maite Arroitajauregi
Historia de Gloria: (amor, humor y desamor), Gloria Fuertes

Urriak 30 _ 19:30
Itziar Okariz
Una habitación propia, Virginia Woolf

Azaroak 27 _ 19:30
Ander Izagirre
Si me permiten hablar… , Moema Viezzer

Abenduak 11 _ 19:30
Anjel Lertxundi
Harri eta herri, Gabriel Aresti

Hau esanik, zer da Memory Dump?
(Mikel Lasaren poema liburu bikain batez gainera, esan nahi baita)
Jon Benito eta biok literaturaz sortu dugun Artelekuko azpitaldea, literaturaz literarioki erdigune, idazketa edota irakurketa, eta honen gurutzaketak izan ditzakeen aldaera ezberdinen garapena, beste edozein arte eremuren mailan jarriz. Berrirakurtzen zikloa izango da bere bizkarrezurra, baina horrez gainera jardunaldi ezberdinak antolatuko ditu.

Berton aldizkarian elkarrizketa

Aspaldi blogera ezer ekarri gabe eta urtearen akabera baino lehen zer edo zer egin beharko ba, sikiera gu ere bizi garela erakusteko. Berton aldizkarirako elkarrizketa bat egin didate eta hemen ipintzea erabaki dut. Nartzisismo erakusketa debaldekotzat jo daiteke, baina tira, uste dut bi motibogatik dela haizu hona ekartzea: elkarrizketaren bertsio digitalik ez dagoelako eta elkarrizketa aski luze eta interesgarria (galderak, prefostias) iruditzen zaidalako. Aspaldiko partez nire ideia batzuk idatziz azaltzeko aukera eman dit gainera.

Eskerrak eman nahi dizkiot bereziki Iraitz Urkulori.

 

 

Testua: Iraitz Urkulo
Argazkiak: Iñigo Azkona

“Irakurleon kontzientzian pitzadurak eragin ditzan eskatzen diot literaturari”

Euskal literatura du Beñat Sarasolak pasio eta ofizio. Poeta gisa Kaxa huts bat (2007) eta Alea (2009) argitaratzeaz gain, hainbat urtez kritikak idatzi ditu Berrian. Larunbatero, ETB1eko Sautrela saioan ikus dezakegu. Musikaz eta zinemaz ere hausnartzen du separata.wordpress.com blogean. Proiektu berri batekin dator orain: berak zuzentzen duen “Munduko Poesia Kaierak” bilduma (Susa).

Zer da zu bezalako donostiar batentzat Bilbo?
Oso maite dudan hiria da Bilbo. Beti erakarri izan nau. Nire Euskal Herriaren zati handi bat hartzen du, ezin dut imajinatu Euskal Herria Bilborik gabe. Bilbo-Donostia arteko lehia gehienetan txepela, Vocento talde eta enparauentzat utziko dut hobeki.

Zein harreman duzu hiriarekin?
Ia urte betez bizi izan nintzen eta lagun handiak ditut han. Orain Donostian bizi banaiz ere, hilero joaten naiz gutxienez hara Bidebarrieta Literatura Tailerreko arduradun naizelako.

Zenbat urte daramatzazu ardura horretan? Nola funtzionatzen du tailerrak?
Honakoa hirugarren urtea da. Orain arte hamabostean behin egiten genuen baina aurten hilean behin elkartzen gara nik aurrez aukeratutako liburu baten inguruan hitz egiteko. Hautatutako liburu gehienak nobedadeak eta narratibazko lanak izaten dira baina beti saiatzen naiz sartzen itzulpenen bat, poesia libururen bat, eta inoiz, baita saiakeraren bat ere. Gehienez bi orduko saioak izaten dira. Saio batzuetan ere idazlea etorri ohi da bigarren orduan.

Zein da zehazki zure lana bertan?
Nire egitekoa irakurgai zerrenda aukeratu eta saioak bideratzea da, liburuaren inguruko hainbat gai, alderdi eta abar mahai gainean ipiniz. Ahalik eta gutxien hitz egiten saiatzen naiz, baina ez dakit lortzen dudan beti…

Poeta, kritikaria, itzultzailea, hitzaurregilea, ikerlaria; prentsa idatzian eta ETB1eko Sautrela saioan kolaboratzaile… Ezeri ezetz esan diozu inoiz?
Bai, esaten diet gauza batzuei ezetz. Bata bestearen atzetik zerrendatuta gauza asko dirudite baina aipatutako jarduera horietariko batzuk oso esporadikoak izan dira. Tesia egiten eman dut lau urte eta hura amaitzean beste ezeren bila hasi behar eta nahiko ezustean, lan ugari ailegatu zait arrapaladan.

Saltsa literario guztietan zaude, beraz.
Nire afizioa, pasioa, ikasketak, denek dute zerikusia literaturarekin, eta beraz, ez da hain harrigarria ere hala ibiltzea. Kontua da modu horretan bizibidea ateratzeko hamaika gauza egin behar izaten dela. Lehengoan esan zidaten: “leku guztietan zaude! Zu eta Harkaitz Cano!” Uf, pentsatu nuen, eta Hondarribiatik irteten zen lehenengo hegazkina hartu eta munduaren beste puntara joateko gogo bizia sartu zitzaidan, hori ere hala da.

Galdera tipikoa: zergatik poesia eta ez, esaterako, ipuinak?
Idazten hasi nintzenetik askoz erosoago sentitu izan naiz poemak idazten ipuinak baino. Baditut ipuinak idatziak, baina ez dut uste eskaskeria gainditzen dutenik.

Poeta ala idazletzat duzu zure burua?
Ezinbestean poeta eta idazle artean aukeratu beharraren atakan ipintzen banauzu, nahiago idazle. Poesia eta poetekin oraindik ere erlazionatzen diren ideia, estetika, pose eta enparauek, hozkia eragiten didate, leunki esatearren.

Aspaldi ez duzula lan berririk kaleratu, poesia idazten jarraitzen duzu?
Azken urteetan ez dut nahi beste denborarik izan sormen lanerako. Zerbait idatzi izan dut baina ez behar den jarraitasun eta diziplinaz. Inoiz hortik zerbait osatuko dudan ez dakit, baina ez dut uste epe motzean izango denik. Nahiko nuke idatzi, baina astia hartzea ez zait erraza.

Zer suposatu du zuretzat zuk idatzitako zenbait poema gazteleraz argitaraturik ikusteak?
Apenas dut eskarmenturik nire lanak itzulita ikustean eta, beraz, nahiko berezia izan da. Jakinmina nuen ea euskaraz ez dakiten nire lagunek nola irakurriko zituzten. Kuriosoa izan da ikustea gutxi-asko harrera antzekoa izan dela. Bakoitzak irakurketa propioa egiten du, baina euskarazko irakurleentzat poema deigarrienak zirenak espainolezkoentzat ere antzera izan dira.

Abendu hasieran aurkeztu zenuen “Munduko Poesia Kaierak” izeneko bilduma, Susa argitaletxeak bultzatu eta zuk zuzentzen duzuna.
Susa argitaletxean aspaldiko asmoa zen bilduma hori abiaraztea. Ideia, nolabait, Koldo Izagirrek zuzendutako “XX. mendeko poesia kaierak” proiektuarekin sortu zen eta hor egon da urtetan gauzatuko zain. Halaxe ekin genion duela hilabete batzuk ideia hartu eta gauzatzeari eta pixkanaka gorpuzten joan da harik eta jada bilduma aurkeztu dugun arte.

Zertan datza proiektua?
Bilduma munduko poeta esanguratsuen antologiek osatuko dute. Poesia modernoa hartuko da aintzat, hots, gutxi gora behera XIX. mende erditik XXI. mende arterakoa. Poeten aukeraketa ahalik eta zabalena izaten saiatuko gara, genero, estilo, jatorrizko hizkuntza eta abarri dagokienez, baina denak ere beren tradizio literarioan poeta erreferentzialak izango dira. Ez dugu aurretiaz ezarritako poeta zerrenda itxirik, antologiak itzultzaileen eta nire artean erabakitzen ditugu, itzultzaileen nahi, gustu, tenple eta bildumaren beharrizanen arabera. Poemen aukeraketa itzultzaileen esku egongo da; nik iradokizun bat edo beste egin ahalko dut, baina gainontzean, itzultzailearen erabakia izango da zein poema sartu.

Poeten izenak aurreratzerik baduzu?
Lehenengo sei poeta antologatuak honakoak izango dira: Georg Trakl (Anton Garikano), Maria Merce Marçal (Itxaro Borda), Aime Cesaire (Iñigo Aranbarri), Carlos Drummond de Andrade (Koldo Izagirre), Emily Dickinson (Angel Erro) eta Miguel Hernandez (Josu Landa). Horietaz aparte, beste zenbait ditugu jadanik bideratuak, datozen urteetan argitaratuko direnak; esate baterako: Anne Sexton (Harkaitz Cano), Ingeborg Bachmann (Nagore Tolosa), Eugenio Montale (Anjel Lertxundi), Jorge de Sena (Rikardo Arregi Diaz de Heredia).

Zein da beste tradizioetako poesia euskarara ekartzearen garrantzia?
Hutsaren hurrena da euskaraz itzuli den poesia, gure kalkuluen arabera, 100 bat poema liburu itzuli dira soilik euskal poesiaren historian. Hori zoritxar bat da, ez bakarrik poesia zale eta irakurleentzat, baizik eta euskal poesia berarentzat. Izan ere, poesia itzulpenak lengoaia poetikoa zabaltzen, garatzen eta aberasten lagun lezake, eta hala, sortzez euskarazkoa den poesiari ere onura ederra ekar lekioke. Horretaz aparte, poesia bezainbat gustatzen zaigu poeta eta ahots poetiko berriak ezagutzea eta bildumak horretan ekarpena egitea espero dugu.

Bizi dugun garai postmodernoan, kopia eta originalaren arteko muga inoiz baino lausoagoa denean, itzulpena sormen-generotzat jo daiteke?
Ni bereizketen aldekoa naiz. Itzulpena eta sormena bi gauza diferentetzat ditut. Jakina, kasu estremoetan mugak elkar ukitzen dira; hor dugu, esaterako, Xabier Olarraren itzulpen miresgarria, Raymond Queneau-ren Estilo ariketak. Nork uka asko duela sormenetik? Ordea, salbuespenetatik kategoriak egin eta orokorkeriatan ibiltzea –postmodernitatearen gauza tipikoetako bat, bestalde– ez zait oso zuhurra iruditzen eta sarri alferkeria intelektuala adierazten duela esango nuke.

Ez zaude, hortaz, kritika sorkuntza mota bat dela onartzeko prest.
Iruditzen zait kritika ere sormena dela dioen ideia horrek alimalezko truñoak ekoitzi izan dituela. Egungo literatur kritikaren panorama, mundu zabalean, gaitz horrek jota dagoela esango nuke; alegia, obrak edo auzi literarioak esplikatu eta juzgatu beharrean pirueta koloretsuak egiteko neke handiak hartuta, eta emaitza sarri askotan lotsaemangarria izaten da. Horretan guztian ere badago alferkeria intelektualetik zaku bete.

Zein irizpideen arabera kritikatzen dituzu obrak?
Ez dut uste kritikariak irizpide zehatzik eduki behar duenik aurretiaz. Nire ustez kritikari batek hainbat lanabes kritiko erabiltzen jakin behar du, baina liburuak berak eraman behar du kritikara.

Zeintzuk dira literatura lan batek izan behar dituen funtsezko balioak?
Liburu bati eskatzen diot irakurlearen kontzientzian pitzadurak eragin ditzan, ez dakion suertatu eroso. Azken finean, Sklovski handiak aspaldian esandakoa, nolabait: irakurlearen automatizazioak haustea. Hori egiteko, baina, bideak ugariak da, eta interesgarriagoa dena, ez dakigu etorkizuneko bideak zeintzuk izango diren.

Maiz entzuten da gurean apenas dagoela kritika txarrik. Egia da hori?
Kritika txarrak bakanak dira gurean, oraindik ere, hala iruditzen zait. Azken boladan argitaratu diren hainbat liburu aski kaskarri egin kritikak ikustea besterik ez dago kritiken hemerotekan. Kontu zaharra da eta ez naiz berriz ere horren keriak zerrendatzen hasiko, baina kritika deslegitimatzeko bide onenetakoa da hori. Kritikak, etimologikoki ere, hori esan nahi baitu besteak beste: bereizketak egitea.

Liburu baten kritika negatiborik idatzi duzu inoiz? Idazlerik haserretu zaizu? Eta alderantziz, halakorik jaso duzu?
Idatzi izan ditut kritika txarrak bai. Idazleak haserretu ote diren? Imajinatzen dut baietz, baina ez da hori nire problema; jokoaren parte da, nolabait. Esan behar dut, hala ere, idazleok, oro har, oso adeitsuak izan direla nirekin ostera, eta eskertzen da. Nik ere jaso ditut kritika txarrak; ez dut esango pozten zarenik baina aski ongi eramaten ditudala esango nuke.

Aurten Santiago Onaindia Beka eskuratu duzu, zorionak! Zertan datza ikerketa proiektua?
1975-1990 urte bitarteko literatur aldizkariak aztertuko ditut, eta horiek euskal literatur sistemaren osaeran izan zuten garrantzia neurtu. Susmoa dut literaturaren historian eman ohi zaien garrantzia baino puskaz handiagoa dutela, eta neurri handi baten, egungo egoera zein azken urteetako kanona ulertzeko klabe asko eskaintzen dituztela.

2013ko bost kultura gomendio
 Musika-album bat: The Man Who Died In His Boat, Grouper
 Film bat: Cutie and the Boxer, Zachary Heinzerling
 Poesia-liburu bat: Parisen bizi naiz, Koldo Izagirre
 Eleberri bat: Kristalezko begi bat, Miren Agur Meabe
 Saiakera-lan bat: Hiztunpolisa, Jon Sarasua

Child’s Pose, Calin Peter Netzer

Iraupena: 112m
Urtea: 2013

Duela egun gutxi ikusi nuen Bartzelonako La Central del Raval liburu dendan apal berezi bat, Rafael Chirbes idazle valentziarrari eskainia, aski goiburu egokia zuena, idazlearen mundu literarioa aintzat hartuz gero: “la podredumbre moral”. Baiki, Chirbes maisua da gizakiaren alderik makurrena azalatzen, eta beraz, plazera bezain pairamena da haren irakurketatik jaso ohi duguna. Afixa harekin akordatu naiz Pozitia Copilului/Child’s Pose film errumaniar saritua –Berlingo Urrezko Hartzaren irabazle– ikusi bitartean. Han ere alimaleko ustelkeria morala usaintzen baita zintaren estreinako minututik hondarrekoraino.

Child's Pose

Child’s Pose

Eta bai, hitz bat aukeratzekotan Child’s Pose definitzeko “ustelkeria” litzateke, egunekotasun handiko terminoa bestalde, ustelkeria pertsonal zein soziala. Filmak Cornelia du protagonista, hirurogeietan dagoen emakume azkar bezain menderatzailea. Familia aberats antzeko baten buru da, boterearekin harreman egokiak dituena, baina haren buruhausterik handiena hogeita hamalau urteko Barbu semea du. Auto istripu batean hamalau urteko eta jatorri umileko gaztea harrapatu eta hil du abiada handiegian zihoalako. Child’s Posek, bada, Corneliaren borroka azaltzen digu, Barbu espetxetik libratzeko borroka, alegia.

Hortxe azalduko zaigu miseria moralik handiena. Corneliak ez baitu inolako eskrupulurik haren semearen alde inor erosi, manipulatu edo engainatzeko. Barbuk ere, esan gabe doa, ugari du usteletik. Tipo ezin lotsagabe moduan agertzen zaigu, seko apetatsua, hurkoarekin tirano baten moduan jokatzeko inolako erreparorik ez duena. Izan ere, Calin Peter Netzer zuzendariak ikusleak filmeko pertsonaiak gorrotatzea lortzen du; sekuentzia ez gutxitan –Cornelia eta bere errainarekin duen dialogo bakarkakoa, esaterako– pertsonaiek higuina sortzera irits litezke. Era berean, ordea, eta honakoa da Child’s Poseren indargune askotariko bat, oso sinisgarria suertatzen dira pertsonaia horien erretratua. Haien psikologia pixkanaka joaten da zirriborratzen filman zehar, eta hala, ñabarduraz beterikoa izaten amaitzen du; hain zuzen hain erreala izateagatik suertatzen da hain higuingarri.

Familian lekututako ustelkeria hori, ordea, ez da ustelkeria sozial orokorrago baten zati baino. Poliziak ikusiko ditugu xantaia onartzeko dudakeriarik gabe, ustelkerirako beti prest. Politikariak ikusiko ditugu “gure esku dagoena” egiteko prest. Lekukoa haren kontzientziaren prezioarekin tratua egiteko gertu. Filma, azken batean, Errumaniako gizartearen kontrako ukaldi bortitza baita, nagusikeria eta boterekeriaren salaketa gordina. Gizarte patrialkal matxista agertzen zaigu –Corneliaren ama menderatzailearen figura haren pieza baino ez da izan–, ezberdintasun sozial eta ekonomikoek justiziaren ezein kontzepzioren gainetik agintzen dutela. Neroni eztarria korapilatu bazait, ez dut imajinatu ere egin nahi errumaniar batek zer pentsatuko duen hura ikustean.

Filma gertuko eta erdiko planoz filmatua dago, eskuko kameraz, eta zoomaren erabilera errepikariz –kasu halakoekin mareatzen direnak–. Horrek halako giro ito bat sorrarazten du, munduaren zikinetik gertuago egoteaz bat –nahiz eta, esan bezala, testuingurua diruduna den kasik–. Pelikula in media res hasten da, eta pixkana egiten du gora intentsitatez. Ez da berehala harrapatzen zaituen film horietako bat ziur aski, ezarian kozinatzen dena baizik. Azkeneko ordu erdian sekuentzia gogoangarriek elkarri segitzen diote; azkenekoraino, zeina ustelkeria eta zinismoaren gailurra baita. Nabarmentzekoak dira aktoreen lana, batez ere protagonistarena egiten duen Luminița Gheorghiu-rena, eta zuzendariarena, sekuentzia ugari aski ongi gobernatzeko gaitasuna erakusten baitu.

Zinema aretotik tenteltuta irten nintzela aitortu behar dut, akaso atsekabetuago pozak zoratzen baino. Baina, lagunok, artea, arte gailena, hori ere bada; gorputzaren azken zokorainoko inarrosialdia.

Puntuazioa: 8.7

Sarrera bera Gaur.-n

The Face of Love, Arie Posin

Iraupena: 92m
Urtea: 2013

Senarra itsasoan itota hil zaion alarguna, bost urte ondoren dolua oraindik neketan gainditzen ahalegintzen ari dena. Los Angelesen bizi da luxuzko etxe batean, senarra zenak eraiki zuena, nahiz eta senarrarekin eta haren oroimenekin erlazio duen orotatik ihes egiten ahalegintzen den. Halako batean, ordea, oztopo horiei aurre egin eta harekin sarri joaten zen museo batean sartzen da. Han egingo du topo senarra zenaren kasik identikoa den gizonarekin, berriz ere(-edo) maitemintzen delarik –kurioski, egunotan Zinemaldian botatzen ari diren beste film batek ere, Enemy-k, doblearen ideiaz baliatzen ei da–.

The Face of Love

The Face of Love

The Face of Love da, ziur aski, aurten Zinemaldian ikusiko ditudan filmetatik konbentzionalena. Aktore taldea, adibidez, sona handikoa da: Ed Harris, Robin Williams eta Annette Bening. Bereziki nabarmentzen da guztien artean, antzezpen bikainarekin, Nikki protagonistarena egiten duena, Bening; aski eskas, ordea, bidenabar esanda, aspaldi pantailan ikusi gabea nuen Williams.

Zahartzarora ailegatzen ari diren heldu dirudunen arteko maitasun istorio nahiko arrunta da azken batean The Face of Love, gidoi eranginkor batek sostengatzen duena. Dolua ezin gainditurik, hilda duen senarrarekiko amodioa beste gizon batengan proiektatzen duen alargunaren ideiak egiten du tiraka aurrera. Halaxe planteatzen da hastapenetik galdera: nor maite du Nikkik Tomekin maitemintzen denean? Tom bera edo Garrett senarra zena? Honekin batera ikusleak etengabe galdegiten dio bere buruari ea noiz eta nola deskubrituko duen Tomek, eta Nikkiren inguruak –alabak, auzoak–, “pastiza”. Galdera horretaz baliatzen da filma, gidoi-amarru eta amu egokiekin, tentsioa ondo mantentzeko. Istorioa ederki asko ehundua baitago. Anton Txekhov-ek aspaldi esandako hura, narrazioaren teoriako goiburuetako bat dena, hitzez hitz betetzen du; alegia, lehenengo kapituluan pistola bat azaltzen bada, luze gabe tiro egingo duela momenturen batean. Hala, pantailan azaltzen diren elementu guztiek dute zer esanik filmaren uneren batean. Bestetik, hastapeneko planteamenduak baditu arazoak sinisgarritasunarekin baina gidoiak egokiro ekiditen ditu.

Ez da The Face of Love, ziur aski, inori barrua irauliko dion filma. Baina bere konbentzionaltasunean, abila da eta artez dago osatua. Meritu gutxiegi dela hori? Nondik begiratuta. Neguan egoten dira ba igande aski tristeak, euria suilaka eta haize bolada dorpeak izaten direnak –ez gaurkoa bezalakoak, esan nahi baita–, eta halako baterako The Face of Love film bikaina izan daiteke Torrentean bilatz… zera, bideoklubean–edo alokatzeko.

Puntuazioa: 6.7

Sarrera bera Gaur.-n

Cutie and the Boxer, Zachary Heinzerling

Iraupena: 82m
Urtea: 2013

Plazera da Cutie and the Boxer bezalako film batekin hastea Zinemaldiko zure ibilbide partikularra. Halako film ederra ikusita, kreditua lortzen duzu hurrengo egunetan film kaskar, film erdipurdikoak, ikusteko -ezagun denez, nahiko probablea izaten da halakorik egokitzea zinema jaialdietan-.

Cutie and the Boxer

Cutie and the Boxer

Cutie and the Boxer dokumental bat da, baina hain ongi dago kontatua, hain ederra da istorioa -bere mikatz eta garratzean, asko baitu horretatik-, ezen fikziozkoa dirudien, fikziozkoa zentzurik onenean, jakina. Japoniako bi artisten bizitza kontatzen du. Ushio Shinohara eta Noriko New Yorkera joan ziren aspaldi beren bizitzarekin eta karrera artistikoekin jarraitzera eta Soho-ko bazter batean ezagutu zuten elkar. Ezkondu, seme bat eduki eta berrogei urte daramate elkarrekin, ahal duten moduan New Yorkeko bizitza gogorrean bizirauten. Shinohara ez da nolanahiko artista; katalogo sonatuetan azaldutakoa, leku entzutetsuetan bere obra erakutsitakoa, filmeko zati batean ikusiko dugu nola Guggenheim Fundazioak bere obra bat erosteko intentzioa duen. Haren lanean nabarmentzen dira boxeoko eskularru batzuk jantzita eta mihisea ukabilkatuz sortzen dituen margoak -emaitza Pollock boxeolari bat modukoa da-, zeinak, bidenabar esanda, aski pintura interesgarriak iruditu zaizkidan -ez hainbeste kitschera jotzen duten bere eskulturak-. Noriko, ordea, bere senarraren itzaletan egon da luzaroan, etxeko gora-behera zailak nola edo ahala eramaten, semea hezitzen; azken batean, Shinohara ez bezala bere obra bigarren maila batean utzita. Gizonaren urte luzetako arazoak -batez ere alkoholarekin- eta disziplina falta medio, familia txirotasunaren mugan bizi da, alokairua ordaintzeko sakelak azken zentimoraino urratu behar dituztela.

Funtsean, arteak eguneroko bizitzan, familiarengan, zelako eragina izan dezakeen erakusten digu filmak. Arteak osasuna serioski kaltetu dezakeela, alegia. Eta nabarmentzekoa da nola dagoen filmaturik. Alde batetik, bikotearen egungo bizitza erakusten digu. Hor lan bikaina dagoela agerikoa da, prestakuntza ordu eta grabazio ordu mordoa, Noriko eta Shinohara naturaltasun handiz agertzen zaizkigulako, gertuko plano gogoangarri bat baino gehiagorekin. Baina horietaz gain badute balio berezia familiaren iraganeko bideoek, beste dokumental eta erreportajeetatik hartutakoak, eta batez ere, grabazio domestikoetatik hartutakoak. Azken horietako batzuk zirraragarriak; esaterako, Shinohara seko hordituta dagoela negarrez hasten denekoa bere bizitza desastre hutsa dela esanez lagunak kontsolatzen saiatzen diren bitartean. Azkenik, Norikoren komiki egiturako ilustrazioekin egindako sekuentziak ditugu. Norikok bere bizitzan oinarritutako istorioa osatzen dihardu, gordintasun ikaragarriz erretratatuz hura eta bere senarraren arteko erlazioa. Istorioak, gainera, Shinohararen gerizpetik ihes egiteko balio dio, bere menpekotasunetik libratzeko. Eta hala, azkenean, bere senarra baino protagonismo handiagoa hartzen du filman. Norikoren begiradaz baitago kontatua, finean, istorioa.

Datozen egunetan oraindik pase gehiago emango dituzte Trueba eta eta Antiguo Berri zinemetan. Ahal izatera, ez galdu ikusteko aukera, ez zaizue damutuko-eta.

Puntuazioa: 8.6

Sarrera bera Gaur.-n

Albiste onak

Batzuetan albiste onak iristen dira bazter hauetara
ohiko buruhausteak eta atsekabeak ahantzi banitu bezala
kalera irten eta parte oneko jendea baino
ez dut ezagutzen
iruditzen zait ez dela preziso loratzeko gai den
gauza oro lora dadin aurrera egiteko
haizearen norabidea ez da erraza zehazten
eta ez da zaratarik entzuten lurralde dorpeenetan ere
batzuetan pentsatzen dut adiskidetzeko gai izanen garela
eta sikiera momentu batez maitasun keinu ezdeus bat
eginen diogula elkarri iraganean sobera pentsatu gabe
eguneroko gatazka doilor horiek inon topatu ez
indarkeria eta amorru oihuak oinazea
bai batzuetan albiste onak iristen zaizkidala iruditzen zait
eta ene ekinbide oro kontzientzia petraldu gabe burutzen dudala
gero akordatzen ez naizen leku batean eseri
eta mundua istant batez geratuko balitz bezala
gauzak sailkatzen ibili beharrik gabe gauzak nire alboan
sentitzen ditut ene adiskideen beso amultsua aldean
sarritan zaila egiten zait sinistea baina
poema alaiak eskribitzeko desira sentitzen dut orduan
irakurleari bere nahigabeak leuntzen lagundu
eta irribarre zintzo batez imajinatzen dut berari ere albiste onak
iritsiko zaizkiola bere bazter horietara

Argitaratu gabea (2009)

Intemperie –Jesús Carrasco–

Izenburua: Intemperie
Autorea: Jesús Carrasco
Argitaletxea: Seix Barral
Urtea: 2013

Jesús Carrasco-ren Intemperie Espainiako literaturako urteko ebentoa, edo ebentoetako bat, izaten ari da. Opera prima horrek gaztelanieraz publikatu aurretik jada beste hamabi hizkuntzara itzultzeko eskubideak salduak zituen eta ezarian liburuaren sona puzten joan da hala estatuan nola atzerrian. Ezbairik gabe, liburuaren arrakastaren atzean Seix Barralek egindako marketing kanpaina indartsua dago, baina auzia izaten da halakoetan neurtzea ea horretaz gain balio literariorik ba ote duen liburuak. Normalean ezer gutxi balio duten liburuekin egiten badira halakoak, honakoa salbuespena dugu, merezi duen nobela baitugu Intemperie.

Arrakastarekin batera etorri dira berehala halaber beste idazleekin konparazioak. Cormac McCarthy-rena da agian agerikoena. Jakina, halako izen erraldoi batekin egindako konparazioak beti dira gehiegizkoak, baina egia esan, neroni ere, etengabe etortzen zitzaidan gogora McCarthy –batez ere The RoadIntemperie irakurri bitartean. Burura etortzen zitzaidan beste bat, ostera, ez zitzaidan hain urruti geratzen. Izan ere, Pello Lizarralde-ren literaturarekin akordatzea ekidinezina egin zait baita ere, Iñigo Aranbarriri bezalaxe. Entzun dudanez, euskal idazle batek honakoa esan zion Seix Barraleko editoreari duela gutxi: “Pues nosotros tenemos a un escritor en la línea de Carrasco, pero mejor”. Izena apuntatu omen zuen editoreak, kortesiaz.

Intemperie

Intemperie

Toki eta denbora zehatzgabe batean lekutua –Espainiako mesetako bazterren batean eta XX. mendeko 50-60. hamarkadetan ziur aski– nobelak ume baten ihesa kontatzen du funtsean. Herri eta familiatik ihesean da mutila, arrazoia ezkutatzen zaigula hasieran eta apurka ezagutzen joango garela. Ihesean laster bat egingo du ahuntzain zahar batekin. Hura ere, mutila bezala, nahiko alderrai dabil bere ahuntzak, astoa eta txakurra lagun, eta elkarrekin ekiten diote bideari, pixkanaka umearen herritik urruntzen. Herriko alguazila, ordea, umearen xerka dabil eta hura zein bere laguntzaileei itzuri egitea izango da bi lagunen egitekoa. Istorioak, berez, ez du aparteko jira-bira edo sorpresarik; amaieran halako tentsio apur bat badago ere, nobelaren indargunea idazkeran dago istorioan bainoago –bien banaketa egitea zilegi bazait–.

Beste denbora eta beste espazio batzuk biziarazten ditu nobelak. Denbora aski geldoago bat, egunargi eta gauek banatzen dutena soilik. Espazio zabalago bat, zeruko aztarnek gidatzen dutena. Hala, mundu galdu bat irudikatzen du, finean, nobelak. Nagusiki kanpo begiradaz, inguruneko zoko eta zirrikitu txikienetaraino ipintzen du arreta narratzaileak, landako hizkuntza aberats eta zenbaitetan arkaikoz. Hizkuntza aberats hori, ordea, ez da irakurketarako oztopo; gainontzean, oso idazkera aratza darabil eta. Esaldi nahiko labur eta soilekin –batez ere gaztelanierak ematen duen kiribiletarako aukerak kontuan izanik– eta dialogo bakan eta motzekin idazten du Carrascok eta, honenbestez, prosari kolorea lexikoaren bidez ematen dio. Deskribapenak maiz jori eta xeheak dira, baina inoiz ez debaldeko eta astunegiak. Guztien artean hasiera partean dagoen bat azpimarratuko nuke. “Lo-paralisia” izeneko parasomnia bat azaltzen da deskribaturik; fenomeno hori, nahiko ohikoa bada ere –neronek maiz izaten dut–, jende gutxik ezagutzen du eta kasu bakanetan agertzen da artean edo literaturan islaturik. Aski ongi deskribatzen du, ezbairik gabe, egoera hain berezi hori zein sortzen duen estura.

En algún momento, dentro de su cabeza, hay una circunvolución que despierta y la alerta cobra una forma embrionaria. Su voluntad se abre camino como un Laocoonte a través de la penumbra húmeda de su cerebro hasta que su consciencia es total. En la silla turca de su cráneo se sienta él o alguien que vive en su interior y que toma el mando de su cuerpo. Activa los órganos y abre espitas para que la sangre vuelva a fluir a través de los conductos colapsados por el vacío repentino. El niño de la silla le ordena abrir los ojos, pro no consigue que los párpados se eleven. Una ola extraña y minúscula recorre su frente como una lija de babas que le rasca la piel dolorida. De nuevo, intenta levantar los párpados sin resultado. Pesan como cortinas de guadamecí. Gritos del averno empujan los muros de su cabeza de fuera a dentro. Nota la vibración de sus sienes membranosas y siente flotar sus ojos de las órbitas como hielos en un vaso. Quien está sentado dentro de su cráneo busca alternativas. Viaja por el interior de su cuerpo hueco hasta alcanzar las puntas de los dedos. Lanza hacia los extremos descargas eléctricas y los patea, sin conseguir movimiento alguno, La lija caliente recorre su cara y se cuela por sus dientes y encías. Definitivamente, está atrapado en su cabeza y sólo le aguarda esperar la muerte. Escucha el tintineo de unas campanillas sumergidas en grasa. Pasos que se acercan, apretados y torpes. Alguien ha descubierto su cuerpo y quizá pueda darle entierro. Por horrible que sea su agonía, al menos así no se lo comerán los perros. Una muerte consistente en mordeduras sucias en las falanges. (…) Algo le zarandea la cara. Quizá una mano. A continuación un golpe. El niño que está dentro del niño se agita, agarrado a la silla. En el seísmo interior, sin querer, activa algún mecanismo oculto y consigue que el chico se le abran los ojos.

Printzipioz istorio arrunt samarra kontatzen digu Intemperiek baina Carrascok hain egoera muturrekoetara eramaten ditu pertsonaiak –bakardade erabatekoa, baliabide eskasi absolutua– ezen azkenean halako transzendentzia batera ailegatzen baita. Izan ere, gizakia naturarekin bekoz-beko ipintzen du, babesgabe –hortik izenburua halaber–, eta halaxe azaleratzen zaizkigu literaturaren historian errepikariak diren gai pisuzkoak: denbora, heriotza, bortizkeria, boterea, askatasuna… Zeren bai, narrazio itxura batean hotz horren gibelean eduki liteario zamatsua dago, eta horrek egiten du interesgarri nobela eta marketing-produktutik haratago eramaten.

Halako arrakastetan gertatu ohi den gisara, honakoan ere egon dira berehala muturra okertu eta hau eta bestea kritikatu dutenak, kasuren batean baita balizko ahulgune absurduak azpimarratu ere –ikus hemen esaten dena Carrascoren idazkeraz Borgesen aipu bat lagun–. Neroni ere zenbait metafora eta konparaziok kirrinka egin didate eta kontaketak amaieran bide nobeleskoagoa hartzeak azken emaitzari on sobera egiten ez diola iruditzen zait. Haatik, hauek guztiak txikikeriak dira nobelaren balio orokorraren aurrean; esan bezala, aski liburu gomendagarria baita Intemperie, eserialdi patsadatsu batean lasai asko irakurtzeko modukoa. Exajerazioa izango da McCarthy eta konpainia bere alboan ipintzea, baina, zalantzarik gabe, honakoa literatura da, literatura letra guztiekin, eta aurrerantzean adi jarraitu beharreko ibilbidea seinalatzen digu Carrascok. Victor Erice imajinatzen dut nobela letu eta berriz ere kamararen atzean jatzeko harra pizten zaiola; McCarthyrenak eta Lizarralderenak bezalaxe, honakoa ere aski nobela zinematografikoa baita.

John Zorn: Masada Marathon

Data: 2013/07/27
Lekua: Kursaal, Donostia.

Orain urtebete-edo jakin nuenean aurtengo Jazzaldian John Zornek joko zuela ez nuen zalantzarik egin, kontzertua ezin galduzko horietakoa izango zen. Beste ezein formatutan etorri izan balitz ere hala litzatekeen baina, gainera, kasu honetan egitasmo bakanarekin –Europan emanaldi bakarra– etorriko zen, Masada Maratoiarekin. Denbora tarte honetan Zorn jauna zuzenean ikusteko aukera izan dut, baina hura ez zen Maratoiaren aperitif txiki bat baino izan –nahiz eta kontzeptuz nahiko antzekoa–.

John Zorn

John Zorn

Ia bost orduko emanaldi batean, are gehiago halako musika iradokitzailea duzunean aurrean, egokiera ezinhobea duzu hainbat konturen inguruan hausnartzeko. Artelan baten harrera zuzen eta bat-batekoa ez dela pentsatzen dutenekoa naiz; obra bat barneratu eta zeureganatzeko ezinbestekoa dela backgrounda. Artearen harrera beti dela bitartekotzazkoa. Baita musikan ere, zeina printzipioz arte disziplina bat-batekoena den. Hau da, artearen harrera beti da, agerikoa izan edo ez, jarduera intelektual bat. Hori bereziki da nabarmena modernitateaz gerozko obra gorenetan, eta dudarik gabe, Zornen proposamena ezin modernoagoa da zentzu horretan. Zornek berak aipatu izan du bere musikarekin bilatzen duena entzulea pentsatzen ipintzea dela, “ez pentsatzen ari dela pentsatzea, baizik eta benetan pentsatzea”. Bere proposamenak hain dira muturreko eta apurtzaileak ezen nekez imajina daiteke entzule “arrunt” batek, inolako lanketa estetikorik eduki ez duenak, haren emanaldi batekin gozatzen ahal duenik. Honek guztiak ez du zerikusirik elitismoarekin, esan dezadan bidenabar, ez bada artearen kontzepzio kritiko batekin, baina hori beste baterako utziko dugu.

Kontua da, paradoxikoki, larunbatekoan, Maratoia ikusi bitartean justu kontrakoa bururatu zitzaidala; hau da, hain iruditzen zitzaidan liluragarria begien aurrean nuena ezen otu zitzaidala harekin mota guztietako publikoak sentituko zuela gauza bera –hala Afrikako tribu urruneko emakumeak nola arteak bost axola dion The City-ko ekonomilariak–. Musika horrek bazuela zerbait puru eta apartekoa transhistoriko eta transkulturala bihurtzen duena. Zenbaiten aburuz obra gorenek badute gaitasun hori, alegia, hartzaile xaloa zuzen eta sakonki kolpekatzekoa inongo bitartekaririk gabe. Nire ustez, gehiago da maistralanek, Maratoiak bezala, eragiten duten irudipen faltsua.

Imajinatu 1986an Miles Davis-ek bost orduko kontzertua eman zuela bere ibilbideko formazio ezberdinekin. Han egongo liratake, horietako batzuk hilik egongo ez balira, besteak beste, John Coltrane, Paul Chambers, Philly Joe Jones, Winton Kelly, Cannnonball Adderley, Wayne Shorter, Herbie Hancock, Chick Corea… Joan diren garaiak beti hobeak izan direla uste dutenentzat gehiegizka ibiltzea izango da, baina Zornekin larunbatean ikusitakoa ez da oso ezberdina maila eta garrantziari dagokionez. Diferentzia, horiek guztien ordez Dave Douglas, Greg Cohen, Mark Feldman, Joey Baron, Uri Caine, Eric Friedlander, Marc Ribot eta beste ikusi ahal izan genituela. Sinesgogor jarraitzen dutenekin, nahi izatera, hemendik hogeita hamar urtera elkartuko gara berriz ere.

Maratoian Masada egitasmoaren pean urtetan Zornek izandako formazio askotarikoak joan ziren tartekatzen. Denera hamabi talde, egitasmoari 1993an izena eta hasiera eman zion Laukotetik (Zorn, Douglas, Cohen, Baron) abiatuta. Sekulako hasiera izan zen laukotearena; izan ere, zaila baita pentsatzen egun haren mailako kuarteto bat. Horren ondoren etorri ziren Sylvie Courvoisier (pianoa) eta Mark Feldman (biolina). Proposamen pausatuagoa eta aski sotila, Feldmanen erakustaldiarekin. Jarraian Banquet of the Spirits, Cyro Baptistak gidaturik eta Tarantinoren filmen doinuak gogorarazi zizkigun proposamenarekin. Mycale izan zen, ia aho batez, arratseko eskaintza erdipurdikoena. Ahotsez osaturiko laukotea, beren musika atsegingarria gora-behera, besteren maila gorenetik oso urruti geratu zirela aski agerikoa izan zen. Gainontzeko formazioetatik Bar Kokhba, Erik Friedlanderren bakarkakoa, The Dreamers-en elegantzia –Kenny Wollesen-en bibrafonoa lagun–, Masada String Trio eta emanaldia itxi zuen Electric Masada nabarmenduko nituzke. Hau da, ia dena.

Klezmer musika hebrearraren irakurketa garaikide muturrekoa da, nolabait, Zornen Masada, eta honenbestez, ekialdeko ohiartzunak etengabeak izan ziren bost orduetan. Ez da, zentzu horretan, beste hainbat free jazz edo musika esperimentalen atonalitate jarraira ematen eta horrek ere, dudarik gabe, irensgarriagoa egiten du ordu horietan guztietan eserlekuan mugitu gabe geratzea. Zenbat doinu hispaniar ere sumatu ahal izan ziren, batez ere Friedlander eta Cainen set-etan. Electric Masadaren amaiera izugarria izan zen, hitzaren zentzu literalenean. Noise talde ugari hankapean utziko lituzkeen burrunba atera zuen zortzikoak, Zornek ia etengabe indartsuago, ozenago jotzeko eskatzen zuela –batez ere ordenagailu bidez soinuak jaurtitzen zituen Ikue Mori-ri–. Zorn berari gehiago ikusi zitzaion taldeon zuzendaritzan –aparta izan zen bere keinu/aginduen eta musikarien erantzunen dialogoan arreta ipintzea, aparta bezain dialogo horretan musikariek nola gozatzen zuten ikustea– saxoa jotzen baino (lehenengo eta azkeneko formazioetan jo zuen bakarrik, eta sobera protagonismo hartu gabe), nahiz eta saxoari eman zionean ere detaile bikainak utzi zituen –batez ere laukotearekin; oraindik buruan dut nota bat nola luzatu zuen ia eternitate batez–.

Ikuskizun gogoangarria izatekoa zen eta halaxe gertatu zen larunbatekoa. Ekidinezina zen amaitutakoan Zornena beste maila batean dagoen musika eta proposamen estetikoa dela pentsatzea. Badagoela jauzi alimalezkoa bost ordu horien eta asko maite ditudan pop edo rock taldeen edo, demagun, Euskadiko Orkestraren emanaldien artean. Jauzi horretan datza artea eta sormena, biak ere zentzu erradikalean. Esku bakarreko hatzak nahikoak zaizkit hogeita bederatzi urte hauetan edukitako maila horretako esperientzia sonoroak zenbatzeko. Susmoa da, hemendik hogeita bederatzi urtera ere, gauza bera esan ahalko dudala.